Share this page

เบกกิ้งโซดา (baking soda) หรือ โซเดียมไบคาร์บอเนต (NaHCO₃) เป็นวัตถุดิบที่พบทั่วไปในครัวเรือน เป็นส่วนผสมสำคัญในอาหารเช่น ขนมอบ เบเกอรี่ และสามารถนำมาใช้ทำความสะอาดบ้านเรือนโดยไม่เป็นพิษต่อสิ่งแวดล้อม โซเดียมไบคาร์บอเนตได้รับความสนใจในการนำมาใช้เป็นส่วนประกอบในผลิตภัณฑ์ดูแลสุขภาพช่องปาก และในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาโซเดียมไบคาร์บอเนตได้รับความนิยมมากขึ้นในฐานะสารดูแลผิวและเส้นผมที่มีต้นทุนต่ำและใช้ได้หลายด้าน เนื่องจากมีราคาถูก หาได้ง่าย ดังนั้นจึงเป็นเรื่องสำคัญในการทำความเข้าใจถึงวิธีการใช้อย่างเหมาะสม หลีกเลี่ยงการเกิดพิษ ตลอดจนอาการไม่พึงประสงค์และข้อจำกัดที่เกี่ยวข้องกับการใช้สารดังกล่าว โซเดียมไบคาร์บอเนตเป็นสารที่มีคุณสมบัติเป็นด่างอ่อน โดยสารละลายมีค่า pH ประมาณ 8–9 บทความทบทวนวรรณกรรมของ Dugué และคณะรวบรวมข้อมูลพบว่าการใช้สารนี้อาจช่วยกำจัดผิวหนังที่เป็นสะเก็ด บรรเทาอาการคันในบางกรณี และยับยั้งเชื้อจุลชีพบางชนิดได้ อย่างไรก็ตามประโยชน์ที่ได้ขึ้นอยู่กับวิธีใช้และสภาพผิว และยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะรับรองการใช้เพื่อความงามทั่วไป¹ 

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของโซเดียมไบคาร์บอเนตต่อสุขภาพผิวหนัง

1. ฤทธิ์ต้านจุลชีพ Letscher-Bru และคณะได้ทำการทดสอบเชื้อรา 70 สายพันธุ์ที่แยกจากการติดเชื้อที่ผิวหนังและเล็บ พบว่าโซเดียมไบคาร์บอเนตความเข้มข้น 10 g/L ยับยั้งการเจริญของเชื้อได้ร้อยละ 80 ของสายพันธุ์ทั้งหมดที่ทดสอบในหลอดทดลอง และเมื่อเพาะตัวอย่างเล็บและขุยผิวหนังที่ติดเชื้อบนอาหารเลี้ยงเชื้อที่เติมโซเดียมไบคาร์บอเนต 10 g/L พบว่ายับยั้งการเจริญของเชื้อได้ทั้งหมดใน 19 ตัวอย่างจาก 24 ตัวอย่าง²  ผลดังกล่าวสนับสนุนศักยภาพในการพัฒนาผลิตภัณฑ์ แต่ยังไม่ยืนยันประสิทธิผลในการรักษาผู้ป่วย จึงไม่ควรใช้แทนยาต้านเชื้อราจากหลักฐานนี้เพียงอย่างเดียว ในทางทันตกรรมโซเดียมไบคาร์บอเนตมีฤทธิ์ต้านเชื้อรา Candida albicans และแบคทีเรีย Streptococcus mutans ซึ่งเป็นสาเหตุของฟันผุ การศึกษาในชิ้นอะคริลิกเรซินฐานฟันปลอม 50 ชิ้นที่เพาะเชื้อ C. albicansพบว่าทั้งโซเดียมไบคาร์บอเนต 5% และคลอร์เฮกซิดีนไดกลูโคเนต 0.12% สามารถลดจำนวนโคโลนีของเชื้อได้อย่างมีนัยสำคัญเมื่อเทียบกับกลุ่มควบคุม³
2. การระงับปวด โซเดียมไบคาร์บอเนตถูกนำมาใช้เพื่อปรับ pH ของยาชาเฉพาะที่ เช่น lidocaine ที่ผสมกับ epinephrine ช่วยลดความเป็นกรดและความปวดแสบร้อนขณะฉีด^4,5โดยพบว่าการใช้โซเดียมไบคาร์บอเนตเป็นบัฟเฟอร์ในการเตรียมยาชา ช่วยทำให้ยาชาผ่านเยื่อหุ้มเซลล์ประสาทและออกฤทธิ์ได้เร็วขึ้น⁶ 
3. โรคสะเก็ดเงิน การแช่น้ำผสมโซเดียมไบคาร์บอเนตอาจช่วยบรรเทาโรคสะเก็ดเงิน โดยการศึกษาในผู้ป่วย 31 ราย แช่น้ำผสมโซเดียมไบคาร์บอเนต วันเว้นวันนาน 21 วัน พบว่าลดคะแนน Psoriasis Area and Severity Index (PASI) อาการคัน และการระคายเคืองได้อย่างมีนัยสำคัญเมื่อเทียบกับกลุ่มควบคุม โดยผู้ป่วย 2 รายมีรอยโรคหายเกือบสมบูรณ์⁷ การบำบัดด้วยน้ำแร่ที่มีไบคาร์บอเนตร่วมกับการพอกโคลนพบว่าคะแนน PASI ดีขึ้นเช่นกัน แต่ยังไม่ทราบกลไกที่แน่ชัด อย่างไรก็ตามเมื่อใช้โซเดียมไบคาร์บอเนตในรูปแบบยาทากลับไม่พบประโยชน์ที่ดีกว่ายาพื้นหลังการใช้ 28 วัน⁸ 
4. ช่วยกำจัดสะเก็ดผิวหนัง โดยเฉพาะในโรคผิวหนังเกล็ดปลา (ichthyosis) Milstone เสนอว่าการเติมโซเดียมไบคาร์บอเนตในน้ำอาบอาจช่วยให้สะเก็ดหลุดออกง่ายขึ้น นอกเหนือจากการที่น้ำทำให้สะเก็ดอ่อนตัว มาจากกลไกการเพิ่มค่า pH ซึ่งเอื้อต่อการทำงานของเอนไซม์บางชนิดที่ย่อยโครงสร้างยึดเกาะระหว่างเซลล์ชั้นขี้ไคล จึงอาจช่วยให้ผิวดูเรียบขึ้นและลดความไม่สบาย อย่างไรก็ตามข้อมูลดังกล่าวเป็นการอภิปรายจากประสบการณ์และกลไก ไม่ใช่การทดลองยืนยันประสิทธิผล และให้คำแนะนำว่าการลดสะเก็ดต้องไม่ทำให้หน้าที่ปกป้องผิวเสียไป⁹ 
5. อาการคันจากการสัมผัสน้ำ (Aquagenic pruritus) เป็นภาวะเรื้อรังที่มีอาการคันรุนแรงหรือรู้สึกเหมือนเข็มทิ่มโดยไม่มีรอยโรค มักเกิดภายใน 5–10 นาทีหลังสัมผัสน้ำ และอาจแปรผันตามภูมิอากาศ ฤดูกาล และองค์ประกอบของน้ำ รายงานผู้ป่วย 2 รายพบว่าการเติมโซเดียมไบคาร์บอเนตลงในน้ำอาบช่วยบรรเทาอาการได้โดยไม่พบอาการไม่พึงประสงค์ แต่ปริมาณที่ได้ผลแตกต่างกันมากตั้งแต่ 25 g ร่วมกับการทาโซเดียมไบคาร์บอเนตแบบเพสต์ ไปจนถึง 100–200 g¹⁰ จึงยังต้องศึกษาเพิ่มเติมเพื่อหาปริมาณที่ปลอดภัยและได้ประสิทธิผลที่ชัดเจน
6. การดูแลเส้นผม การใช้โซเดียมไบคาร์บอเนตแทนแชมพูได้รับความนิยมเพิ่มขึ้นจากความกังวลต่อส่วนประกอบบางชนิดในแชมพู เช่น สารชำระล้างและสารกันเสียที่ปลดปล่อยฟอร์มาลดีไฮด์ แต่ยังไม่พบหลักฐานเพียงพอว่าโซเดียมไบคาร์บอเนตช่วยลดความมันหรือทำให้ผมนุ่มตามที่กล่าวอ้าง โซเดียมไบคาร์บอเนตที่เจือจางไม่เพียงพออาจจะเปิดชั้น cuticle ของเส้นผม และความเป็นด่างอาจเพิ่มประจุลบบนผิวเส้นผม ทำให้เส้นผมเสียดสีกันมากขึ้น ซึ่งอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อความเสียหายของเกล็ดผมและการหักของเส้นผม^1,11 ดังนั้นจึงควรมีการคำนึงถึงความเหมาะสมและปลอดภัยในการใช้ โดยแนะนำให้ใช้แชมพูที่มี pH < 5.5 เนื่องจากทำความสะอาดและปรับสมดุล pH ของหนังศีรษะและเส้นผม รวมทั้งช่วยป้องกันจุลชีพ¹² 

อาการไม่พึงประสงค์และข้อควรระวังในการใช้

แม้โซเดียมไบคาร์บอเนตที่เจือจางจะมีโอกาสก่อการระคายเคืองต่ำ แต่ยังไม่มีข้อสรุปเกี่ยวกับความเข้มข้นที่ปลอดภัยสำหรับการใช้กับผิวหนังทั่วไป การใช้ในปริมาณมากหรือต่อเนื่องเป็นเวลานาน โดยเฉพาะบริเวณผิวหนังอักเสบหรือมีแผล อาจทำให้เกิดการระคายเคืองและการดูดซึมจนเกิดผลต่อร่างกาย ทำให้เกิดภาวะด่างเกินในกรณีที่ใช้ไม่เหมาะสม จึงควรหลีกเลี่ยงการใช้กับผื่นผ้าอ้อม แผลเปิด หรือผิวหนังที่เสียหาย และหยุดใช้หากเกิดอาการแสบ แดง หรือคัน นอกจากนี้ ความเป็นด่างอาจทำให้เส้นผมเสียหาย จึงควรระมัดระวังการใช้แทนแชมพู

โดยสรุป โซเดียมไบคาร์บอเนตมีศักยภาพในการดูแลผิวในบางด้าน เช่น การปรับ pH ของยาชาเพื่อลดความปวดขณะฉีด และการแช่น้ำเพื่อบรรเทาอาการของโรคสะเก็ดเงินหรืออาการคันหลังสัมผัสน้ำ อย่างไรก็ตาม หลักฐานหลายด้านยังมาจากการศึกษาขนาดเล็ก และผลที่พบไม่สามารถนำไปใช้กับทุกตำรับหรือทุกวิธีได้ จึงควรใช้อย่างเหมาะสมตามบริบท และจำเป็นต้องมีการศึกษาเพิ่มเติมเพื่อยืนยันประสิทธิผลและความปลอดภัยก่อนการนำมาใช้ดูแลผิวด้วยตนเองอย่างแพร่หลาย