ยาปฏิชีวนะอาจเพิ่มความเสี่ยงเกิดโรคลำไส้แปรปรวน

โรคลำไส้แปรปรวน (irritable bowel syndrome, IBS) คือ กลุ่มอาการผิดปกติของลำไส้เรื้อรังโดยผู้ป่วยมักมีอาการปวดท้องซ้ำ ๆ ร่วมกับการเปลี่ยนแปลงของการขับถ่าย เช่น ท้องเสีย ท้องผูก หรือสลับกันทั้งสองแบบ แต่ไม่พบความผิดปกติหรือรอยโรคที่มองเห็นได้ในระบบทางเดินอาหาร กลไกทางพยาธิสรีรวิทยาประกอบด้วยหลายกลไกที่เกี่ยวข้อง เช่น ความเครียด การเคลื่อนไหวของลำไส้ผิดปกติ (gut dysmotility) ความไวของลำไส้ที่เพิ่มขึ้น (visceral hypersensitivity) รวมถึงความผิดปกติของจุลชีพในลำไส้ (microbiome dysbiosis) จึงมีสมมติฐานว่าการใช้ยาปฏิชีวนะ ซึ่งเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงของจุลชีพอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะลำไส้แปรปรวน โดยข้อมูลจากการศึกษาชนิด case-control ในปี ค.ศ. 2023 ที่ประเทศสวีเดน พบว่าผู้ป่วยที่เกิดภาวะลำไส้แปรปรวนมีการใช้ยาปฏิชีวนะในช่วง 1 ปี ก่อนที่จะได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นภาวะลำไส้แปรปรวน

จากการศึกษาแบบ meta-analysis ซึ่งรวบรวมข้อมูลจาก 31 การศึกษา ครอบคลุมผู้ป่วยทั้งหมด 422,350 ราย โดยเปรียบเทียบอุบัติการณ์การเกิด IBS ระหว่างที่กลุ่มได้รับยาปฏิชีวนะเทียบกับกลุ่มที่ไม่ได้รับ โดยคัดเลือกเฉพาะผู้ที่ไม่มีประวัติ IBS มาก่อน ระยะเวลาติดตามในแต่ละการศึกษาอยู่ระหว่าง 6 ถึง 204 เดือน และประเมินผลลัพธ์หลักเป็นอัตราการเกิด IBS ต่อ 1,000 คนต่อปี พบว่ากลุ่มที่ได้รับยาปฏิชีวนะมีอัตราการเกิด IBS ร้อยละ 26 (95% CI: 0.18-0.35) ในขณะที่กลุ่มที่ไม่ได้รับยาปฏิชีวนะมีอัตราการเกิดร้อยละ 20 (95% CI: 0.11-0.3) คิดเป็น incidence rate ratio (IRR) เท่ากับ 1.3 (95% CI: 1.07-1.58; p=0.008) ชี้ให้เห็นว่าการได้รับยาปฏิชีวนะส่งผลให้เกิดอุบัติการณ์ในการเกิด IBS มากกว่ากลุ่มที่ไม่ได้รับยาปฏิชีวนะอย่างมีนัยสำคัญ อย่างไรก็ตามความแปรปรวนระหว่างการศึกษาสูงทั้งสองกลุ่ม และจากการวิเคราะห์แบบ sensitivity analysis พบว่าผู้ป่วยที่ได้รับยาปฏิชีวนะเพื่อรักษาการติดเชื้อทางเดินอาหารมีความเสี่ยงในการเกิด IBS เพิ่มขึ้นถึงร้อยละ 71 เมื่อเทียบกับกลุ่มที่ไม่ได้ใช้ยา (IRR: 1.71; 95% CI: 1.16-2.51; p=0.007) ขณะที่การใช้ยาปฏิชีวนะในโรคติดเชื้อที่ไม่เกี่ยวข้องกับระบบทางเดินอาหาร ไม่สัมพันธ์กับความเสี่ยงการเกิด IBS อย่างมีนัยสำคัญ (IRR: 1.15; 95% CI: 0.91-1.45 ; p=0.25) ชี้ให้เห็นถึงอุบัติการณ์ที่เพิ่มขึ้นจากการได้รับยาปฏิชีวนะเพื่อรักษาการติดเชื้อทางเดินอาหาร อย่างไรก็ตามการศึกษานี้ก็ยังมีข้อจำกัด ได้แก่ การศึกษาที่นำมารวบรวมเพื่อวิเคราะห์ meta-analysis นี้ส่วนใหญ่เป็นแบบ retrospective study ซึ่งอาจทำให้ผู้ที่เข้าร่วมการศึกษาจดจำข้อมูลได้ไม่ครบถ้วน รวมถึงไม่ได้รายงานปัจจัยสำคัญที่อาจมีผลต่อการเกิด IBS เช่น อาหาร พันธุกรรม สุขภาพจิต และการใช้ยาร่วมอื่น ๆ

เอกสารอ้างอิง

1. Chey WD, Kurlander J, Eswaran S. Irritable bowel syndrome: a clinical review. JAMA. 2015 Mar 3; 313(9):949-58. DOI: 10.1001/jama.2015.0954.

2. Colecchia L, Marasco G, Capelli C, Facciorusso A, Maida MF, Vitello A, et al. Antibiotic use during gastrointestinal infections increases the risk of developing irritable bowel syndrome: a Systematic Review and Meta-Analysis. Am J Gastroenterol. 2026 Mar 20. DOI: 10.14309/ajg.0000000000004001.