Share this page

เมื่อมีอาการปวดท้อง ท้องอืด หรือแน่นท้อง ยาสามัญประจำบ้านที่คนไทยนึกถึงเป็นอันดับต้นๆ คือ "ยาธาตุ" เนื่องจากเป็นยาที่รับประทานง่าย มีความปลอดภัยสูง และหาซื้อได้ง่าย อย่างไรก็ตาม ผู้ใช้ยาจำนวนมากยังคงมีความสับสนว่ายาธาตุน้ำขาวและยาธาตุน้ำแดงมีความแตกต่างกันอย่างไร และควรเลือกใช้ตัวไหนในสถานการณ์ใด บทความนี้จะให้ข้อมูลเชิงลึกในเชิงเภสัชกรรมเพื่อให้คุณเลือกใช้ยาได้อย่างถูกต้องและปลอดภัยที่สุด

ยาธาตุน้ำขาว (Mist Salol et Menthol)

ยาธาตุน้ำขาว มีส่วนประกอบสำคัญทางเคมีที่แตกต่างจากยาธาตุน้ำแดงอย่างชัดเจน โดยมีตัวยาหลัก ได้แก่

- ฟีนิลซาลิไซเลต (phenyl salicylate หรือ Salol) เป็นอนุพันธ์ของกรดซาลิไซลิก มีฤทธิ์ในการฆ่าเชื้อแบคทีเรียในลำไส้ (intestinal antiseptic) 

- เมนทอล (menthol) ที่ช่วยในการขับลม และแต่งกลิ่นรสให้รับประทานง่ายขึ้น

- บางยี่ห้อยังมีส่วนผสมของน้ำมันโป๊ยกั๊ก (anise oil) ที่มีสรรพคุณช่วยขับลม

สรรพคุณและการนำไปใช้:

- บรรเทาอาการท้องเสีย เหมาะสำหรับผู้ที่มีอาการท้องเสียจากการติดเชื้อแบคทีเรียที่ไม่รุนแรง

- บรรเทาอาการปวดท้องและอักเสบ ช่วยบรรเทาอาการอักเสบของลำไส้และระบบทางเดินอาหาร

- ขับลม และบรรเทาอาการแน่นท้อง ท้องอืด ท้องเฟ้อ

ข้อควรระวังพิเศษ:

- ผู้ที่แพ้ยาแอสไพรินห้ามใช้ยาธาตุน้ำขาวเด็ดขาด เนื่องจากมีโครงสร้างที่เป็นอนุพันธ์ของกรดกรดซาลิไซลิกเหมือนกัน ผู้ที่แพ้ยาแอสไพรินจึงอาจแพ้ตัวยาฟีนิลซาลิไซเลตในยาธาตุน้ำขาวได้ ซึ่งอาจทำให้เกิดอาการแพ้รุนแรง

- ไม่ควรใช้รักษาโรคกระเพาะอาหารอักเสบหรืออาการแสบร้อนกลางอกจากกรดไหลย้อน เพราะตัวยาฟีนิลซาลิไซเลตอาจทำให้เกิดการระคายเคืองกระเพาะอาหารมากขึ้น

- ควรรับประทานหลังอาหาร หรือเมื่อมีอาการเท่านั้น

ยาธาตุน้ำแดง (Stomachic Mixture หรือ Mixture Stomachica)

ยาธาตุน้ำแดง เป็นยาผสมสารสมุนไพรที่มีประวัติการใช้มาอย่างยาวนาน ส่วนประกอบหลักคือ โซเดียมไบคาร์บอเนต (sodium bicarbonate) มีฤทธิ์เป็นด่าง ช่วยลดความเป็นกรดในกระเพาะอาหาร เสริมด้วยสารสกัดสมุนไพรหรือทิงเจอร์ (tincture) ต่างๆ เช่น โกฐน้ำเต้า (rhubarb tincture) ขิง กระวาน และบอระเพ็ด ซึ่งมีสรรพคุณเด่นในการขับลม และอาจมีการแต่งกลิ่นด้วยเปปเปอร์มิ้นท์

สรรพคุณและการนำไปใช้:

- สรรพคุณหลักของยาธาตุน้ำแดงคือแก้ท้องอืดท้องเฟ้อ ช่วยขับลมในกระเพาะอาหารและลำไส้ แก้จุกเสียด

- ลดกรดและแก้เรอเปรี้ยว ช่วยบรรเทาอาการเรอเหม็นเปรี้ยวและปวดท้องเนื่องจากมีกรดเกินในกระเพาะอาหาร

- สมุนไพรบางชนิดในตำรับอาจช่วยกระตุ้นความอยากอาหารได้เล็กน้อย แต่ไม่ใช่ข้อบ่งใช้หลักของยา

ข้อควรระวังพิเศษ:

- ห้ามใช้ในผู้ป่วยโรคหัวใจ โรคไต โรคตับ และความดันโลหิตสูง เนื่องจากยาธาตุน้ำแดงมีโซเดียมสูง อาจส่งผลเสียต่อร่างกายของผู้ป่วยกลุ่มนี้

- ไม่ควรใช้ในสตรีมีครรภ์ และเด็กอายุต่ำกว่า 3 ปี (บางตำราแนะนำเลี่ยงในเด็กอายุต่ำกว่า 6 ปี) เนื่องจากมีส่วนผสมของแอลกอฮอล์ประมาณ 6–10%

- ไม่ควรรับประทานติดต่อกันเกิน 2 สัปดาห์ เพราะอาจทำให้เกิดภาวะเลือดเป็นด่าง (alkalosis) หรือส่งผลต่อการดูดซึมสารอาหารและระดับเอนไซม์ในตับ

สรุปการจำง่ายๆ ในการเลือกใช้ยาธาตุทั้งสองชนิดได้ดังนี้ หากมีอาการท้องเสียหรือปวดท้องแบบติดเชื้อให้เลือกใช้ยาธาตุน้ำขาว หากมีอาการแน่นท้อง ท้องอืด เรอเปรี้ยว ให้เลือกใช้ยาธาตุน้ำแดง

ทั้งนี้ยาธาตุทั้งสองชนิดไม่สามารถรักษาอาการปวดท้องได้ทุกกรณี และไม่สามารถบรรเทาอาการปวดท้องจากประจำเดือน ไส้ติ่งอักเสบ หรือปวดท้องจากนิ่วในถุงน้ำดีได้ นอกจากนี้ ยาธาตุน้ำแดงไม่ใช่ยารักษาโรคกรดไหลย้อนหรือโรคกระเพาะอาหารโดยตรง ทำได้เพียงบรรเทาอาการในเบื้องต้นเท่านั้น หากมีอาการปวดท้องรุนแรง อาเจียนเป็นเลือด หรือถ่ายเหลวอย่างหนัก ควรรีบพบแพทย์ทันที

การเลือกใช้ยาให้เหมาะสมกับอาการไม่เพียงแต่ช่วยให้หายป่วยเร็วขึ้น แต่ยังช่วยลดความเสี่ยงจากการแพ้ยาหรือผลข้างเคียงที่ไม่พึงประสงค์ หากท่านไม่มั่นใจควรปรึกษาเภสัชกรทุกครั้งก่อนเลือกซื้อยาเพื่อรับคำแนะนำที่ถูกต้องที่สุด หรืออ่านสรรพคุณและวิธีการใช้อย่างละเอียดบนฉลากยาหรือเอกสารกำกับยาก่อนใช้ทุกครั้ง

Photo by: Gemini