มะเร็งลำไส้ใหญ่ ! กับการดูแลตัวเองหลังได้รับยาเคมีบำบัด

โดย นศภ.จิรกร ศรียุกต์ ภายใต้คำแนะนำของ ผศ.ดร.ภก. สุรศักดิ์ วิชัยโย เผยแพร่ตั้งแต่ 6 มีนาคม พ.ศ.2569 -- 67 views

มะเร็งลำไส้ใหญ่พบบ่อยกว่าที่คิด!!! ข้อมูลของสถาบันมะเร็งแห่งชาติรายงานว่ามะเร็งลำไส้ใหญ่จัดอยู่ในอันดับต้น ๆ ของโรคมะเร็งที่พบในคนไทยทั้งหญิงและชาย ซึ่งแนวโน้มจำนวนผู้ป่วยและอัตราการเสียชีวิตยังคงเพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง^[1] บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับโรคมะเร็งลำไส้ใหญ่ การรักษาด้วยยาเคมีบำบัด รวมถึงแนวทางการดูแลตนเองและการปฏิบัติตัวเมื่อเกิดผลข้างเคียงจากยา เพื่อช่วยให้ผู้ป่วยและผู้ดูแลมีความเข้าใจมากขึ้น

อาการที่น่าสงสัยว่าเสี่ยงต่อมะเร็งลำไส้ใหญ่^[2-4]

มะเร็งลำไส้ใหญ่เป็นโรคที่เกิดจากเซลล์เยื่อบุผิวลำไส้ใหญ่มีการเจริญเติบโตและแบ่งตัวผิดปกติ จนก่อตัวเป็นก้อนเนื้อซึ่งรบกวนการทำงานของลำไส้ แม้ว่ามะเร็งลำไส้ใหญ่จะมีสาเหตุจากหลายปัจจัย เช่น พันธุกรรม อายุที่เพิ่มขึ้น ขาดการออกกำลังกาย สูบบุหรี่และดื่มแอลกอฮอล์ แต่พบว่าส่วนหนึ่งเกี่ยวข้องกับพฤติกรรมการบริโภคอาหารและการดำเนินชีวิตที่เสี่ยงต่อมะเร็งมากขึ้นในยุคปัจจุบัน โดยระยะแรกผู้ป่วยมักไม่แสดงอาการชัดเจน เนื่องจากโรคนี้มักดำเนินไปอย่างเงียบ ๆ ทำให้หลายคนไม่รู้ตัวหรือมองข้ามการไปพบแพทย์ แต่เมื่อโรคลุกลามมากขึ้นอาจพบอาการต่าง ๆ ได้แก่ ท้องผูกสลับท้องเสีย ถ่ายเป็นเลือดสดหรืออุจจาระสีดำ ปวดท้องเรื้อรัง และน้ำหนักลดลงโดยไม่ทราบสาเหตุ หากมีอาการเหล่านี้เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง ควรเข้ารับการตรวจจากแพทย์เพื่อหาสาเหตุที่แท้จริง

ยาเคมีบำบัดสำหรับรักษามะเร็งลำไส้ใหญ่^[2-4]

แนวทางการรักษามะเร็งลำไส้ใหญ่ขึ้นอยู่กับระยะของโรค โดยในระยะเริ่มต้นมักเป็นการผ่าตัดและบางกรณีอาจพิจารณาการฉายรังสีร่วมด้วย แต่เมื่อโรคดำเนินมากขึ้นหรืออยู่ในระยะลุกลาม การรักษาด้วยยาจะเริ่มมีบทบาทมากขึ้น โดยมักใช้ยาหลายชนิดร่วมกัน (สูตรยา) ประกอบด้วย ยาเคมีบำบัด (chemotherapy) และยามุ่งเป้า (targeted therapy) การรักษาด้วยยาเหล่านี้อาจก่อให้เกิดผลข้างเคียงกับผู้ป่วยโดยเฉพาะจากยาเคมีบำบัด ตัวอย่างสูตรยาเคมีบำบัดที่ใช้ในการรักษามะเร็งลำไส้ใหญ่แสดงไว้ในตารางที่ 1

ตารางที่ 1 สูตรยาเคมีบำบัดที่นิยมใช้รักษามะเร็งลำไส้ใหญ่^[2,3]

สูตรยา	ยาเคมีบำบัดในสูตร
FOLFOX หรือ FLOX	5-fluorouracil Leucovorin Oxaliplatin
CAPEOX หรือ XELOX	Capecitabine Oxaliplatin
FOLFIRI	5-fluorouracil Leucovorin Irinotecan
FOLFIRINOX	5-fluorouracil Leucovorin Oxaliplatin Irinotecan

ยาเคมีบำบัดหรือที่เรียกกันทั่วไปว่า ‘คีโม’ เป็นยาที่มีผลยับยั้งการเจริญและการแบ่งตัวของเซลล์มะเร็ง ซึ่งเป็นเซลล์ที่มีการแบ่งตัวอย่างรวดเร็วและต่อเนื่อง ยาเคมีบำบัดบางชนิดทำลายเซลล์มะเร็งโดยตรง ขณะที่บางชนิดยับยั้งไม่ให้เซลล์แบ่งตัว เซลล์มะเร็งจึงไม่สามารถเติบโตต่อไปได้และตายในที่สุด นอกจากเซลล์มะเร็งแล้วยาเคมีบำบัดอาจทำลายหรือยับยั้งการเจริญของเซลล์ปกติอื่น ๆ ในร่างกายที่มีการแบ่งตัวเร็วเช่นเดียวกัน ได้แก่ เซลล์เยื่อบุในช่องปากและทางเดินอาหาร เซลล์ในไขกระดูก และเซลล์รากผม ส่งผลให้เกิดอาการข้างเคียงต่าง ๆ ซึ่งแบ่งออกเป็น 2 แบบ ได้แก่ ผลข้างเคียงที่พบได้จากแทบทุกสูตรยา (ตารางที่ 2) และผลข้างเคียงที่พบได้เฉพาะจากยาบางตัว (ตารางที่ 3)

ตารางที่ 2 ผลข้างเคียงที่พบได้แทบทุกสูตรยา^[5,6]

ผลข้างเคียงและอาการ	แนวทางการดูแลตนเอง
คลื่นไส้ อาเจียน ยาเคมีบำบัดกระตุ้นศูนย์อาเจียนในสมองและระคายเคืองทางเดินอาหาร จึงทำให้เกิดความรู้สึกคลื่นไส้ และอาเจียนได้	รับประทานยาต้านอาเจียนตามที่แพทย์สั่ง กินอาหารที่มีรสเปรี้ยว หลีกเลี่ยงอาหารมัน เลี่ยน แบ่งการรับประทานเป็นมื้อเล็ก ๆ แต่เพิ่มความถี่ในการรับประทาน
ช่องปากอักเสบ มีแผลในช่องปาก อาจทำให้รู้สึกเจ็บ แสบ หรือรับประทานอาหารลำบากส่งผลต่อคุณภาพชีวิตและภาวะโภชนาการ	เลือกใช้แปรงสีฟันขนนุ่ม และแปรงด้วยความแรงไม่มาก กลั้วปากด้วยน้ำเกลือระหว่างวัน หลังรับประทานอาหาร หรือเมื่อมีอาการปากแห้ง รู้สึกไม่สบายในช่องปาก
ผมร่วง ผมอาจค่อย ๆ บางลงหรือร่วงมากขึ้น แต่โดยทั่วไปเส้นผมสามารถเจริญกลับขึ้นใหม่ได้หลังสิ้นสุดการรักษา	หลีกเลี่ยงการใช้สารเคมีกับเส้นผม หากรู้สึกเย็นที่ศีรษะหรือรู้สึกไม่สบายใจกับความเปลี่ยนแปลงทางกายภาพ อาจใส่เครื่องแต่งกายปกปิดศีรษะ เช่น หมวก หรือผ้าคลุมศีรษะ
ค่าเลือดต่ำ การสร้างเม็ดเลือดในไขกระดูกลดลง ส่งผลให้มีอาการต่าง ๆ ได้แก่ หากเม็ดเลือดแดงต่ำ อาจเหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย หากเม็ดเลือดขาวต่ำ อาจเสี่ยงติดเชื้อ หากเกล็ดเลือดต่ำ อาจมีเลือดออกง่ายหรือเลือดหยุดไหลช้า	พักผ่อนให้เพียงพอ งดกิจกรรมที่ใช้แรงมาก รักษาสุขอนามัยและความสะอาด ควรรับประทานอาหารปรุงสุก สะอาด หลีกเลี่ยงอาหารไม่สุก หมัก ดอง ผลไม้เปลือกบาง เช่น องุ่น แอปเปิ้ล ชมพู่ และสตรอเบอร์รี่ เน้นการรับประทานอาหารประเภทโปรตีน ได้แก่ เนื้อสัตว์ (หมู ไก่ ปลา) นม ไข่ เพื่อช่วยเสริมสร้างการทำงานของไขกระดูกในการสร้างเม็ดเลือด

ตารางที่ 3 ผลข้างเคียงเฉพาะจากยาบางชนิด^[7-9]

ผลข้างเคียงและอาการ	แนวทางการดูแลตนเอง
ท้องเสียจาก irinotecan สามารถพบอาการท้องเสียได้มากเป็นพิเศษทั้งในช่วงแรกที่ได้รับยาและเกิดตามมาภายหลัง หากมีอาการถ่ายเหลวบ่อยหรือถ่ายเป็นน้ำ อาจทำให้เกิดภาวะขาดน้ำและเกลือแร่ได้	ดื่มน้ำหรือเกลือแร่เพื่อชดเชยแร่ธาตุและน้ำที่สูญเสีย ใช้ยาต้านท้องเสีย เช่น loperamide หลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารเผ็ด มัน หรือมีเส้นใยสูง
อาการชาปลายมือปลายเท้าและไวต่อความเย็นจากoxaliplatin รู้สึกชา เสียว เจ็บแปล๊บที่มือ เท้า รอบปากเหมือนถูกไฟฟ้าช็อต โดยมีอาการมากขึ้นเมื่อสัมผัสของเย็น หรืออากาศเย็น	หลีกเลี่ยงการสัมผัสของเย็นและการรับประทานของเย็น เช่น น้ำแข็ง เครื่องดื่มแช่เย็น ไอศกรีม สวมถุงมือหรือถุงเท้าเมื่ออยู่ในที่อากาศเย็น บริหารมือโดยการกำมือและคลายเป็นระยะเพื่อกระตุ้นการไหลเวียนของเลือด
ฝ่ามือฝ่าเท้าอักเสบจาก fluorouracil และ capecitabine ผิวหนังบริเวณฝ่ามือฝ่าเท้าแดง แห้ง ลอก หรือเจ็บ	ทาครีมให้ความชุ่มชื้นเป็นประจำ หลีกเลี่ยงการเสียดสีหรือกดทับมือและเท้าเป็นเวลานาน อาจใส่ถุงมือเพื่อป้องกันการสัมผัส สวมรองเท้าที่นุ่มไม่รัดมากเกินไป

บทสรุป

แม้การรักษามะเร็งลำไส้ใหญ่ด้วยยาเคมีบำบัดอาจทำให้เกิดอาการข้างเคียง อย่างไรก็ตามผู้ป่วยและผู้ดูแลไม่ควรตระหนกจนไม่อยากเข้ารับการรักษา เนื่องจากอาการข้างเคียงต่าง ๆ ที่กล่าวมานั้นไม่ได้เกิดกับผู้ป่วยทุกคน อีกทั้งยังมีแนวทางการปฏิบัติตัวเพื่อป้องกันและบรรเทาอาการเหล่านี้ ซึ่งจะช่วยให้ผู้ป่วยและผู้ดูแลสามารถรับมือกับการรักษาและใช้ชีวิตได้อย่างเหมาะสม หากมีข้อสงสัยหรือความกังวลระหว่างการรักษา ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรเพื่อขอคำแนะนำเพิ่มเติม

เอกสารอ้างอิง

Thanasitthichai S, Ingsirorat R, Chairat C, Chiawiriyabunya I, Wongsena M, Sripratak K, et al; Databased cancer unit. Cancer in Thailand Vol.XI 2019-2021 [Internet]. 2025 [cited 2025 Dec 22]. Available from: https://www.nci.go.th/th/File_download/Nci%20Cancer% 20Registry/Cancer%20in%20Thailand%20Vol.XI.pdf.
สถาบันมะเร็งแห่งชาติ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. แนวทางการตรวจคัดกรอง วินิจฉัยและรักษาโรคมะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรง. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ: โฆสิตการพิมพ์; 2564.
National Comprehensive Cancer Network (NCCN). Colon cancer [Internet]. Version 3.2025 [updated 2025 Oct 30; cited 2025 Dec 22]. Available from: https://www.nccn.org/professionals/physiciangls/pdf/colon.pdf.
National Comprehensive Cancer Network (NCCN). Colon cancer, guideline for patients [Internet]. 2025 [cited 2025 Dec 22]. Available from: https://www.nccn.org/patients/guidelines/content/PDF/colon-patient.pdf.
Jansman FG, Sleijfer DT, de Graaf JC, Coenen JL, Brouwers JR. Management of chemotherapy-induced adverse effects in the treatment of colorectal cancer. Drug Saf. 2001; 24(5):353-67.
Adeleke A, Adebayo AS, Agbaje K, Olajubutu O, Adesina SK. Colorectal cancer: therapeutic approaches and their complications. Biomedicines. 2025; 13(7).
Yang X, Chen J, Wang Y, Wu Y, Zhang J. Managing irinotecan-induced diarrhea: a comprehensive review of therapeutic interventions in cancer treatment. Pharmaceuticals (Basel). 2025; 18(3).
Saif MW, Reardon J. Management of oxaliplatin-induced peripheral neuropathy. Ther Clin Risk Manag. 2005; 1(4):249-58.
Kwakman JJM, Elshot YS, Punt CJA, Koopman M. Management of cytotoxic chemotherapy-induced hand-foot syndrome. Oncol Rev. 2020; 14(1):442.