|
|
|
Methotrexate เป็นยากลุ่ม disease-modifying antirheumatic drugs (DMARDs) ที่ใช้ในการรักษาโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ (rheumatoid arthritis; RA) โดยในผู้ใหญ่แนะนำให้เริ่ม methotrexate ขนาด 7.5–15 mg สัปดาห์ละ 1 ครั้ง และสามารถปรับเพิ่มครั้งละ 2.5–5 mg/week ตามการตอบสนองต่อการรักษา โดยมีขนาดสูงสุด 25 mg/week [1] การใช้ methotrexate อาจพบอาการไม่พึงประสงค์ เช่น คลื่นไส้ อาเจียน หรือแผลในช่องปาก ส่วนความเป็นพิษที่สำคัญซึ่งควรเฝ้าระวัง ได้แก่ การกดไขกระดูก ความเป็นพิษต่อตับและไต รวมถึงเยื่อบุทางเดินอาหารอักเสบรุนแรง
ในกรณีผู้ป่วยได้รับ methotrexate 10 mg ในวันเสาร์ และรับประทานซ้ำอีก 10 mg ในวันอาทิตย์ ทำให้ได้รับยารวม 20 mg ภายในระยะเวลาประมาณ 24 ชั่วโมง ซึ่งเป็น 2 เท่าของขนาด 10 mg/week ที่แพทย์สั่ง แม้ว่าปริมาณรวม 20 mg จะยังไม่เกินขนาดสูงสุด 25 mg/week ที่ใช้ในการรักษา RA แต่การได้รับยาเพิ่มจากขนาดที่ผู้ป่วยใช้ตามปกติอาจเพิ่มโอกาสเกิดอาการไม่พึงประสงค์จาก methotrexate ได้ ดังนั้นควรประเมิน ปัจจัยที่อาจเพิ่มโอกาสเกิดอาการไม่พึงประสงค์จาก methotrexate โดยเฉพาะการทำงานของไต ภาวะขาดน้ำจากอาเจียนหรือท้องเสีย และยาที่ใช้ร่วมกัน เช่น trimethoprim/sulfamethoxazole และ NSAIDs พร้อมเฝ้าระวังอาการผิดปกติ ได้แก่ แผลหรือเจ็บในช่องปาก อาเจียนหรือท้องเสีย ไข้ เจ็บคอ อาการติดเชื้อ จ้ำเลือด หรือเลือดออกผิดปกติ ร่วมกับการทบทวนผลตรวจ complete blood count (CBC), renal function และ liver function tests (LFTs) ล่าสุดของผู้ป่วย หากมีปัจจัยเสี่ยงหรือเริ่มมีอาการผิดปกติอาจพิจารณาตรวจเพิ่มเติมตามความเหมาะสม
สำหรับ methotrexate 10 mg ที่มีกำหนดรับประทานในวันเสาร์ถัดไป ควรประเมินอาการไม่พึงประสงค์ ปัจจัยเสี่ยง และผลตรวจที่มีอยู่ก่อนพิจารณาการให้ยาในสัปดาห์ถัดไป หากไม่พบอาการหรือผลตรวจที่ผิดปกติ อาจพิจารณากลับมาใช้ methotrexate ขนาด 10 mg/week ตามแผนการรักษาเดิม แต่หากมีข้อมูลบ่งชี้ว่ายังไม่ควรทานยาตามกำหนดเดิม การเว้น methotrexate เพียง 1 dose ส่งผลต่อประสิทธิผลในการควบคุม RA ค่อนข้างน้อย โดยข้อมูลจาก pharmacokinetic modeling พบว่าในผู้ป่วยที่ได้รับ methotrexate จนถึง steady state การขาดยา 1 dose ไม่ทำให้ระดับ methotrexate polyglutamates (เมทาบอไลต์ของ methotrexate ที่ออกฤทธิ์และสะสมภายในเซลล์) ลดลงต่ำกว่าช่วงที่สัมพันธ์กับผลการรักษา
Reference:
1. Pfizer. Methotrexate Lederle 2.5 mg tablets [product information]. Pfizer; [cited 2026 Aug 17].
2. Chan BS, Bosco AA, Buckley NA. Navigating methotrexate toxicity: Examining the therapeutic roles of folinic acid and glucarpidase. Br J Clin Pharmacol. 2025; 91(3): 628-635. doi:10.1111/bcp.16096
3. Specialist Pharmacy Service. Methotrexate monitoring [Internet]. London: NHS Specialist Pharmacy Service; 2021 Jul 5 [updated 2026 Jan 7; cited 2026 Aug 17]. Available from: https://www.sps.nhs.uk/monitorings/methotrexate-monitoring/
4. Morrison A, Stauffer ME, Kaufman AS. Effect of Missed Doses on the Therapeutic Effect of Methotrexate for Rheumatoid Arthritis: A Pharmacokinetic Modeling Study. Open Access Rheumatol. 2021;13:267-274. doi:10.2147/OARRR.S329178.
5. Bannwarth B, P?hourcq F, Schaeverbeke T, Dehais J. Clinical pharmacokinetics of low-dose pulse methotrexate in rheumatoid arthritis. Clin Pharmacokinet. 1996 Mar;30(3):194-210. doi: 10.2165/00003088-199630030-00002.
6. Kremer JM. Use of methotrexate in the treatment of rheumatoid arthritis. In: UpToDate [Internet]. Waltham (MA): UpToDate; 2024 [updated 2024 Aug 15; cited 2026 Aug 18]. Available from: https://www.uptodate.com/contents/use-of-methotrexate-in-the-treatment-of-rheumatoid-arthritis
Keywords:
methotrexate, rheumatoid arthritis, methotrexate toxicity, overdose
