Share this page

แพ้ยาเป็นปฏิกิริยาการตอบสนองทางระบบภูมิคุ้มกันจากยาที่เกิดขึ้นโดยเป็นสิ่งที่เราทุกคนไม่ต้องการ แต่อาจเกิดขึ้นได้กับบางคน อาการแพ้ยา เป็นสิ่งที่หลายคนอาจเคยพบ เช่น ผื่นขึ้น คัน หรือหายใจลำบากหลังรับประทานยา แต่มีอีกเรื่องหนึ่งที่สำคัญไม่แพ้กัน คือ แพ้ยาข้ามกลุ่ม ซึ่งอาจทำให้เกิดอันตรายได้โดยที่ผู้ป่วยไม่รู้ตัว

แพ้ยาข้ามกลุ่ม คืออะไร?

แพ้ยาข้ามกลุ่ม (Cross-reactivity) หมายถึง ภาวะที่ผู้ป่วยเคยแพ้ยาชนิดหนึ่ง แล้วเกิดอาการแพ้กับยาอีกชนิดหนึ่งที่มีโครงสร้างหรือคุณสมบัติคล้ายกัน แม้ว่าจะไม่ใช่ยาตัวเดียวกันก็ตาม ตัวอย่าง เคยแพ้ยากลุ่มเพนิซิลลิน (penicillin) อาจแพ้ยากลุ่มเซฟาโลสปอริน (cephalosporin) ได้ในบางราย เนื่องจากมีโครงสร้างทางเคมีคล้ายกัน 

ตัวอย่างของการแพ้ยาข้ามกลุ่มที่พบบ่อย คือกลุ่มยากลุ่มเพนิซิลลิน และกลุ่มเซฟาโลสปอริน ซึ่งเป็นยาต้านจุลชีพที่มีการใช้สำหรับรักษาการติดเชื้อแบคทีเรีย โดยที่ยาทั้ง 2 กลุ่มมีโครงสร้างเคมีที่ประกอบด้วย วงแหวนเบต้าแลคแทม (beta-lactam ring) เหมือนกัน แต่จะมีโครงสร้างของวงแหวนอื่น ที่ติดกับวงแหวนเบต้าแลคแทน และหมู่แทนที่ต่าง ๆ ที่แตกต่างกัน โดยกลุ่มยาเพนิซิลลิน จะเป็นวงแหวน Thiazolidine และกลุ่มยาเซฟาโลสปอรินจะเป็นวงแหวน dihydrothiazine ดังรูป

นอกจากนี้ ยา ampicillin, amoxicillin ซึ่งเป็นยาในกลุ่มเพนิซิลิน จะมีหมู่แทนที่เป็นหมู่อะมิโน ซึ่งเป็นหมู่แทนที่ชนิดเดียวกับยาของยา cefadroxil, cephalexin, cefaclor ซึ่งเป็นยาในกลุ่มเซฟาโลสปอริน ด้วย ดังนั้น หากว่าผู้ป่วยมีประวัติแพ้ยา amoxicillin แล้วมีการใช้ยา cefadroxil ซึ่งเป็นยาคนละชนิด ก็จะมีโอกาสเกิดการแพ้ยาข้ามกลุ่มได้ 

ทำไม “แพ้ยาข้ามกลุ่ม” ถึงสำคัญ?

1. เสี่ยงเกิดอาการแพ้รุนแรงโดยไม่รู้ตัว บางคนคิดว่าเลี่ยงยาที่เคยแพ้แล้วปลอดภัย แต่ยังอาจแพ้ยา “กลุ่มใกล้เคียง” ได้

2. อาจเกิดอาการรุนแรงถึงชีวิต เช่น ภาวะ anaphylaxis (ช็อกจากการแพ้ยา) ซึ่งทำให้ความดันตก หายใจลำบาก และเสียชีวิตได้หากไม่ได้รับการรักษาทันเวลา

3. มีผลต่อการเลือกใช้ยาในอนาคต  แพทย์หรือเภสัชกรจำเป็นต้องหลีกเลี่ยงยาบางกลุ่ม และเลือกยาทดแทนที่ปลอดภัยมากขึ้น อาการแพ้ยาที่ควรสังเกต ผื่น คัน ลมพิษ บวมบริเวณหน้า ปาก หรือลิ้น หายใจลำบาก แน่นหน้าอก  เวียนศีรษะ หน้ามืด หากมีอาการรุนแรง ควรรีบไปโรงพยาบาลทันที

ประชาชนควรปฏิบัติอย่างไร?

แจ้งประวัติการแพ้ยาเสมอ ทุกครั้งที่พบแพทย์หรือรับยา ควรบอกชื่อยา (ถ้าจำได้) และอาการที่เคยเกิดขึ้นพกบัตรแพ้ยา ช่วยให้บุคลากรทางการแพทย์ทราบได้รวดเร็วในกรณีฉุกเฉิน ไม่ซื้อยารับประทานเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์/เภสัชกร โดยเฉพาะหากมีประวัติแพ้ยาสอบถามก่อนใช้ยาใหม่ ว่ายามีความเสี่ยง “แพ้ข้ามกลุ่ม” หรือไม่

สรุป

“แพ้ยาข้ามกลุ่ม” เป็นเรื่องใกล้ตัวที่อาจถูกมองข้าม แต่มีความสำคัญอย่างมาก เพราะอาจนำไปสู่อาการแพ้รุนแรงได้ การรู้ประวัติแพ้ยาและสื่อสารกับบุคลากรทางการแพทย์อย่างถูกต้อง จะช่วยลดความเสี่ยงและเพิ่มความปลอดภัยในการใช้ยาได้อย่างมาก จำง่าย ๆ “แพ้ยา 1 ตัว ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยกับยาที่คล้ายกันเสมอไป”

Cover photo: Gemini